سماق حنا عاقرقرحا هر واحد يك ماشه كافور يك سرخ در دهن انداختن قلاع را بعد فصد نضع تمام رساند . [ صاحب تكمله هندى ] صاحب تكمله هندى گويد كه بعد تنقيه گشنيز خشك تنتريك گلنار طباشير سائيده پاشيدن و رسوت به گلاب سائيده بر زبان ماليدن و آمله يا حضض در دهن داشن براى قلاع حار مفيد است . علاج قلاع بلغمى اصل السوس مقشر پرسياوشان گاو زبان دانه هيل در عرق باديان جوشانيده صاف نموده نبات سفيد حل كرده بنوشند . و عاقرقرحا گجراتى ماميران چينى تخم ترب نيم كوفته در سركه جوشانيده صاف نموده مضمضه كنند . و يا ماميران چينى و مصطكى و مكوه و حب الآس هر يك نُه ماشه عناب هفت عدد جوشانيده به كار برند . و اگر ماميران نباشد زردچوب بدل آن نمايند . و گاو زبان سوخته الايچى خرد شبّ يمانى سوخته سياهى تابه سائيده در دهان پاشند . و مضمضه از مغز فلوس و آب گشنيز سبز نيز مفيد بود . و اگر به تنقيه حاجت افتد بعد از نضج به ماء الاصول مسهل بلغم دهند . و گلنار ماميران قاقله مساوى سوده در دهن پاشيدن نفع مىكند . و ذرور بزر ورد و كبابه هم در اين باب نافع . و همچنين هليله زرد اقاقيا گلنار كزمازج برگ زيتون طباشير سوده پاشيدن قلاع ابيض را سودمند است و گويند كه اگر كتهه سفيد شوره قلمى هر يك نيم توله سائيده قدرى بر زبان پاشند براى قلاع بلغمى به تجربه رسيده . و ذرور طباشير ماميثا هليله زرد گلنار قاقله مساوى هم نافع . و كتهه يك درم دوغ سوخته سه عدد نيله تهوتهه سوخته انزروت قاقله صغار برگ نيب سوخته هر واحد يك درم مجرب است . و آنچه در قلاع كهنه و بلغمى معمول و مجرب است اين است كه كتهه سفيد طباشير دانه الايچى زيره گلاب زيره گل سيوتى ناگرموتهه كباب چينى هليله سياه بار بكاين سوخته از هر واحد يك ماشه سياهى تابه مغز املتاس خشك هر يك دو ماشه همه را كوفته بيخته بر زبان بپاشند . هر قدر كه صلاب كنند قويتر خواهد شد . و يا مصطكى مُرّ كبابه كندر اقاقيا ماميران ساذج هندى مازو سوخته برابر . و يا دانه هيل كتهه سفيد زيره سفيد تخم كتان هليله سياه هر دو سوخته مغز خيارشنبر در سايه خشك كرده سياهى تابه هر يك چهار ماشه به كار برند . و مضمضه برنجاسف برگ زيتون ماميران پوست انار مازو مساوى جوشانيده نيز مفيد بود . و يا عاقرقرحا زردچوب جوشانيده مضمضه كنند . و يا به طبيخ پهتكرى تمضمض نمايند . و مضمضه به آبى كه از زيتون مملح در تَهِ ظرف مترشح شود از مجربات استاد صاحب شفاء الاسقام است . و خوردن جلنجبين نافع . و گويند كه زراوند مدحرج و كذا نمك سوخته و كذا مضمضه گل سرخ به شراب جوشانيده و كذا مضغ برگ زيتون كوفته نيز مجرب است . و كذا دارشيشعان به گلاب آميخته و يا به شراب قابض جوشانيده در دهن گرفتن . و كذا طبيخ بيخ بنطافلن و كذا كبوس قلقطار و كذا به ورق به عسل سرشته سوخته سائيده . و كذا برگ زيتون برى خشك سائيده و كذا نهادن برگ كبر تازه و سوده بر قروح . و كذا مضمضه به عصاره يا مطبوخ قنطوريون دقيق و كذا به آب كرنب . و كذا به آب شاهسفرم و كذا برگ اجاص در شراب جوشانيده . و كذا آب حصرم به عسل يا شراب آميخته . و كذا ثمر خصى الكلب كوفته . و كذا قرنقل كوفته در آب عنب الثعلب جوشانيده . و ضماد شنجار و يا مازو به عسل و يا به سركه و يا شبّ مخلوط به عسل و مضغ برگ خنثى و ذرور نمك و آرد جو سرشته در كوزه مطين سوخته سائيده هر واحد نافع است . و سويدى گويد كه كبوس نيل هندى مجرب من است . و كبوس خاكستر باديان و بيخ كبر نيز مجرب نوشته‌اند . و مضمضه به سركه كه در آن شبت و عذبه جوشانيده باشند مفيد قلاع سفيد است . صاحب خلاصه و كامل گويند كه بعد از تنقيه بدن به حب صبر و غرغره به عاقرقرحا و مويزج مضمضه به سركه كه در آن ماميران و هليله و عاقرقرحا جوشانيده باشند . و ماليدن به شكر طبرزد و يا شبّ يمانى و زاج به عسل سرشته و غرغره به طبيخ مرزنجوش و برنجاسف و برگ زيتون و عاقرقرحا اندكى صبر و زعفران حل كرده به غايت سودمند است . و اگر ماميثا هليله سياه طباشير قاقله گلنار كه به عاقرقرحا زعفران سنبل الطيب سعد كوفى مساوى كوفته بيخته استعمال نمايند در اين نوع فائده كند . و در آخر مرض براى تحليل بقاياى ماده مضمضه به طبيخ انجير و اكليل و لعاب بزر كتان به اندكى روغن خيرى مناسب است . و ايضاً مضمضه به شراب كهنه عفص مع قدرى عنبر مفيد . صاحب حاوى و ترويح گويند كه هر صباح جلّاب از گلقند ده درم و باديان و اصل السوس هر يك سه درم بدهند . و غذا مزوّره نخود به لحوم جيد اگر به آن تب نباشد و الا به مغز بادام سازند . و بعد ظهور نضج در قاروره به حب ايارج و به مطبوخ كه در آن تُربُد و غاريقون باشد تنقيه دماغ نمايند . و به آبى كه در آن عاقرقرحا و تخم شِبت و نانخواه جوشانيده باشند غرغره كنند . و به سركه كه در آن ماميران و تخم ترب و هليله و عاقرقرحا جوشانيده باشند مضمضه نمايند . و يا مرزنخوش و برگ زيتون و بزر كتان و اكليل الملك در آب جوشانيده مضمضه كنند . ايلاقى و جرجانى مينويسند كه ماميران برگ زيتون كزمازج سُعد قاقله شبّ يمانى هليله زرد برابر كوفته بيخته به دهان گرفتن قلاع بلغمى را در ابتدا نافع است . و در قلاع بلغمى مزمن استفراغ به حب صبر و ايارج فيقرا و قوقايا نمايند . و برگ زيتون اقاقيا هر يك ده درم شبّ يمانى قلقطار هر يك يك و نيم درم ايرسا سعد هر يك دو درم زعفران كبابه